Üsküdar'da Arazi Kullanımı

skdar'da Arazi Kullanmnn Deiimive Hali Hazrdaki zellikleri

D O . D R . D E N Z E K N C stanbul niversitesi

B U R H A N E K N C stanbul niversitesi

Zemin rts uzun yllar ierisinde doal olarak veya insann etkisiyle deii-me urayabilmektedir. (Siderenko, 1978; Goude, 1990 ; Palacios vd., 2001; Er-lich, 1988). Tm dnyann bir gerei olan bu durum (Lambin vd., 2001; z-gven, 1985, Foody, 2002, Steele, 2000) inceleme alann da bir gereidir. G-nmzde arazi kullanmnda meydana gelen deiimden kastedilenler husu-sunda baz bak farkllklar bulunduu, ok defa bu durumun mphem birtarzda algland dikkati eker. Dahas bu durum gerek evre bilimciler gerek-se de kamuoyu tarafndan genellikle negatif bir hl olarak alglamaktadr. Oysabu deiim genel kanaatin aksine her zaman olumsuz olarak kabul edilmemeli-dir veya bu ekilde anlalmamaldr.Bu bakmdan ar evreci determinizme kamadan denilebilir ki bir toplumungerek refah ve mutluluu, gerek karlat problemler ve bunlarn zm im-knlar, ls zamana, yere ve teknolojik dzeye gre deimekle beraber, ze-rinde yaanlan corafi ortamn koullar ve olanaklar ile ok yakndan ilgili veher eyden nce toplumun, mekna intibak derecesine veya baka kelimelerlemekn doru deerlendirmesindeki baarsnn lsne baldr (Erin, 1977). alma Sahas:skdar ilesi 37,68 km2 yzlme sahip alanyla Marmara Blgesinde, onunKocaeli yarmadas zerinde bulunur (ekil 1).

S K D A R S E M P O Z Y U M U V I

498

ncelememize konu olan sahann snr kuzeyde Marmara Denizinden balaypgneyde amlca tepelerini iine alarak bu ksmlar evreleyecek ekilde uza-nr. skdar ilesini snrlayan poligonun uzun ksm 11 km genilii ise 7 kmbir mesafeye sahiptir. nceleme alan idari birimler bakmndan ise Beykoz, m-raniye ve Kadky ileleri ile evrilidir. alma sahas bir yandan deniz seviyesindeki ykseltisi, dier yandan stan-bulun karakteristik Monadnoklarndan olan amlca Tepesi arasnda eimli rl-yefi ile zerinde bulunduu atalca-Kocaeli Penepleninin dalgal karakteristikzelliklerini yanstmaktan uzak grnmektedir. Kydan itibaren ykselti artma-ya balar ve en yksek nokta olan amlca Tepesinde 263 metreyi bulur. n-ceki dnemlerde var olan fakat imdi mevcudiyeti sz konusu dahi olmayanakarsulara ait vadi sistemleri bu topografyada belirgin olarak dikkat eker. Yntem:almann esasn 1990 Geocover, 1995 Landsat, 2000 Geocover, 2007 Landsatuydu grntlerinden zemin rts snflarnn belirlenmesi ve deiimin orta-ya konmas tekil eder. Uydu grntlerinde mevcut bulunan ayn spektral zellikleri tayan nesnele-rin gruplandrlmas temeline dayanan snflandrma (Liang ve Chen, 1995; Go-odchild vd., 1996; Dikshit ve Loucks, 1995; 1996; Alparaslan vd., 2003) ile el-deki referans veriler kullanlarak doruluk analizleri yaplmtr. Snflandrmasonular daha sonra vektr haline getirilerek GIS ortamnda analizler iin hazrhale getirilmitir.

ekil 1. nceleme sahasnn konumu

S K D A R ' D A A R A Z K U L L A N I M I N I N D E M V E H A L H A Z I R D A K Z E L L K L E R

499

Grntlerin snflandrlmas iki aamada gereklemektedir. lk aamada a-lma alanndan hangi arazi snflarnn kartlabileceinin grlmesi, ksacan bilgi elde edilebilmesi amacyla kontrolsz snflandrma uygulanmtr. Buaamada, alma alannda arazi almalar ile elde edilen sonular ile karla-trlm ve snflar belirlenmitir. Snflar belirlendikten sonra ikinci aama olankontroll snflandrma ilemine geilmitir. Bu srete ise belirlenen snflarnsnrlarnn tespiti yaplmtr. Tespit edilmeye allan bu snflar; yerleimalanlar, orman, bozuk orman ve allk alanlar, ak alanlar ve ulam alarnaait snflardr.Kontroll snflandrma, belirlenen tipleri kontrol imkn vermektedir. Bu ne-denle, kullanmn bilinen blgelerde dorudan, bilinmeyen blgelerde ise havafotoraflar, yksek znrlkl dier uydu grntleri veya arazi almasy-la elde edilmi olan arazi kullanm snflar ile dorulama imkn sz konusuolabilmektedir. rnek blgelerin toplanmas srasnda inceleme alannn karma-k snf yaps nedeniyle rnekleme almn kolaylatrmak amacyla her iki g-rntye ait bandlar aras korelasyonu azaltmak iin Temel Bileenler Analizi(Principal Component Analys) uygulanm ve nceden belirlenen snflara aitrnekleme blgeleri toplanmas ilemine geilmitir (Skidmore, 1989). rnekle-me blgelerinin oluturulmas srasnda Geocover snflarnn konumlar ve

ekil 2. Doruluk iin kullanlan unsurlar

500

referans verilerden yararlanlmtr. Yeterli sayda rnekleme toplandktan son-ra En Yksek Olaslk (Maksimum Likelihood) kontroll snflandrma yntemiuygulanmtr. Snflandrma ilemlerinin tm aamalarnda Erdas Imagine 8.7yazlm kullanlmtr (ERDAS, 1999; Jensen, 1996). Snflandrma ilemi bitirildikten sonra yaplan ilemlerin doruluunu tespit et-mek amacyla snflandrlan grntler iin doruluk analizi yaplmtr. Analizilemi srasnda referans veri olarak 1990, 1995 ve 2000 yl grnts iin havafotolar ve ayn grntnn 3- 2- 1 bantl kombinasyonlu doal grnts, 2007

ekil 6.Snflandrma sonucu yerleim alan

ekil 7.Ayn blgenin filtreleme sonras yerleim snf

ekil 8.1990 Geocover ayn blgenin yerleim snf

ekil 9.Geocover baz alnarak ayn blgenin dzeltilmi durumu

ekil 3.Snflandrma sonucu (Filtrelemedennceki durum)

ekil 4.Ayn blgenin filtrelemeden sonraki durumu

ekil 5.Filtreme sonras oluan genelletirmeler

501

ekil 11. nceleme alannn zemin rts haritas (1990)

ekil 12. nceleme alannn zemin rts haritas (1995)

ekil 10. Snflandrma ilem ak

S K D A R S E M P O Z Y U M U V I

502

yl grnts iin Ikonos uydusuna ait 2005 tarihli 1m yersel znrlkl uy-du grnts ile arazi ekskrsiyonlar ve gzlemleri kullanlmtr (ekil 2). Analiz srasnda alma alan bykl gz nne alnarak belirlenen snflariin program tarafndan snflandrma sonularnn objektif olarak deerlendiri-lebilmesi bakmndan rasgele belirlenmek zere toplam 300 adet nokta retil-mitir. Bu 300 noktann her biri tek tek snflandrlan grnt ve referans veri-ler zerinde karlatrlarak almann genel doruluu tespit edilmitir. Bu i-lemin ardndan, Erdas Imagine yazlm piksel tabanl alt iin retilen so-nularn GIS ortamnda daha anlaml olarak irdelenebilmesi amacyla sonula-ra 5x5 lik median filtre uygulanmtr. Bylece fazla olan piksel saysnn azal-tlmas yoluna gidilmi ve grntler genelletirilmitir (ekil 3, 4, 5). Yerleim snfna ayrca dikkat edilerek retilen sonular 1990 ve 2000 yl ge-ocover verileri baz alnarak incelenmi yerleim snf iinde kan kk alan-lar geocover verileri ile btnl salamak amacyla yerleim snfna dahiledilmitir (ekil 6, 7, 8, 9).Filtreme sonular Arc GIS 9.2 program ve ilgili menleri kullanlarak rasterformattan vektr formatna dntrlerek GIS ortamna aktarlmtr. Bu aa-mada ise deiim ve onun oran ile yn ortaya konulmutur (ekil 10). Grnt leme; Snflandrma: Drt farkl yla ait uydu grntlerine gre; inceleme alan ve yakn evresinde(1) orman, (2) bozuk orman, al, (3) yeil alan, (4) plak arazi (ak alan), (5) suyzeyi, (6) yerleim ve (7) karayolu olmak zere farkl 7 zemin rts snf ta-nmlanmtr. Ancak skdar lesi snrlar dhilinde 3 farkl snf belirlenmi-tir (ekil 11, 12, 13, 14). Bu snflar Bozuk orman ve al, yeil alan, yerleim ve karayoludur (izelge 1).

ekil 13. nceleme alannn zemin rts haritas (2000) ekil 14. nceleme alannn zemin rts haritas (2007)

S K D A R ' D A A R A Z K U L L A N I M I N I N D E M V E H A L H A Z I R D A K Z E L L K L E R

503

Foto 1nceleme alannn zemin rts haritas (2000)

Foto 2 nceleme alannda yer alan yeil alanlara ait grn

Foto 3 nceleme alannda yer alan ulam alarna ait grn (sahil yolu)

504

izelge 1.

Bozuk orman ve al grubu amlca eteklerinde, Karacaahmet ve ksmen ky e-ridinde dikkat ekmektedir (Foto 1)Yeil alanlar ilenin deiik yerlerine dalm durumdadr. Bu sahalar genellik-le park , bahe ve yol kenarlarnda bulunmaktadr (Foto 2).evreyollar, ehir ii karayollar ve snr tekil eden D100 ile Ulam a da in-celeme sahasnda byk bir alan kaplamaktadr (Foto 3).Zemin rts snflarnn sonuncusunu ise en byk alana sahip olan yerlemesahalar meydana getirir (Foto 4). Deiimin Yn ve Oran: 1990 dan 2007 ylna kadar zemin rts deiimi esnasnda; bozuk orman, a-llk alanlar ile yerleme sahalarnda azalma buna karn yeil alan ile karayol-larnn alannda ise art olmutur (izelge 2, ekil 15).

Foto 4 nceleme alannda yer alan yerleim alanlarna ait grn

S K D A R S E M P O Z Y U M U V I

505

izelge 2.Zemin rts snflar

ekil 15.Zemin rts snflar (1990 2007)

Sonu:

Son onyedi yl kapsayan dnem iin yaplan bu zemin deiimi analizi, zeminrts snflarnda byk bir deiimin olmadn ortaya koymutur. Bu durumstanbul linin genel durumu ile elimektedir. Bu dnem ierisinde stanbul lisnrlar ierisinde srekli olarak yeil alanlarn aleyhine yerleme alanlar artgstermitir. skdar lesinde esas kullanm fonksiyonu yerlemeye ait olupstanbulun hala devam etmekte ola ehirleme srecini ana izgileri ile sk-darn en az 15 yl nce tamamladn gstermektedir. Bilindii gibi skdar ehri; stanbul Metropoliteni ierisinde yerleme tarihiok eskilere dayanan bir saha durumundadr. Bizans devrinde, sz konusu

S K D A R ' D A A R A Z K U L L A N I M I N I N D E M V E H A L H A Z I R D A K Z E L L K L E R

S K D A R S E M P O Z Y U M U V I

506

devletin askeri yerlemelerinin bulunduu skdar, Osmanl dneminde birkltr merkezi ve mutasarrflk, Cumhuriyet devrinde ise 1926 ylna kadar il,daha sonra ile statsne sahiptir. Gnmzde ise 54 mahallesi ve 492.666 liknfusu (http://www.tuik.gov.tr) ile nemli bir yerleme merkezi olarak dikkatekmektedir. skdarn yerleme tarihinin yzyllar ncesine dayanyor olma-s bu gerei daha iyi alglamamz salamaktadr. Bir lokasyon olarak sahip olduu zenginlikler ve elverili yerleme koullar busahay cazip bir merkez seviyesine karmtr. Bylece inceleme alan bir tarmsahas veya sanayi merkezi olmaktan te bir kltr yerlemesi olarak gelime gs-termitir. Bunun doal bir sonucu olarak inceleme alan byk bir nfus toplan-ma aglomerasyon alan halini almtr. Dolaysyla bu sahadan beklenen yerle-me fo